البته غير از اين آيات ، آيات ديگرى ما داريم كه در آن آيات واقعاً دين به معناى همين « شرع » كه ايشان مىگويد استعمال شده ، و من تعجب مىكنم چرا آن آيات را نياورده ، مثل همان آيه‌اى كه خواندم : الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي ( در قضيهء غدير خم است ) امروز ما دين را براى شما كامل گردانيديم . اين نشان مىدهد كه دين يك مجموعه است كه با اين دستور به حد كمال خودش رسيده است . « دين » در اين آيه با همان شرع و قانون و مجموع دستورها سازگار است . بعد مىگويد : وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً و من اسلام را براى شما به عنوان يك دين پسنديدم . يعنى حالا كه اين دين شما ( اسلام ) را تكميل كردم اكنون ديگر يك دين پسنديدهء خداست چون تمام آنچه كه بايد به شما برسد [ رسيده است ؛ ] يك امر ناقص نيست ، « كامل شده » است كه در اختيار شما قرار مىگيرد . آيهء ديگر : الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ « 1 » . در مورد زناست . زن زانيه و مرد زانى را هركدام صد تازيانه بزنيد و دربارهء اينها رحم و رأفتتان در مورد دين خدا نگيرد ؛ يعنى اينجا جايى است كه زود احساسات مىخواهد بر مصلحت غلبه كند . اينجا دين يعنى اين يك دستور خدا . دستورى است از دستورهاى دينى ، جزو شرع و قانون خداست ؛ يعنى وقتى مىخواهيد اين قانون خدا را اجرا كنيد ، اينجا جاى رأفت و رحمت نيست . - اينجا دين معناى مجازات نمىدهد ؟ استاد : ظاهرش اين است كه « فى دينِ اللَّه » به معنى « فى مُجازاتِ اللَّه » نيست . حالا اگر به معنى مجازات هم بگيريم خيلى بعيد نيست . آيهء ديگر ( هر آيه‌اى كه در مورد احكام باشد ظاهرش همين است ) : إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ « 2 » . اشاره است به قضايايى كه كفار جاهليت ماهها را كم و زياد و پس و پيش مىكردند . مىفرمايد كه عدد ماهها در نزد خداوند دوازده ماه است ؛ خدا از روزى كه آسمانها و زمين را آفريده اين سنّت را قرار داده . و چهارتاى اينها ماه حرام است و اين است دين استوار . در مورد اين دستور مىگويد اين است دين استوار ، يعنى اين دستور يك دستور استوارى است . در مورد يوسف عليه السلام مىفرمايد : كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ « 3 » . ما در

--> ( 1 ) نور / 2 . ( 2 ) توبه / 36 . ( 3 ) يوسف / 76 .